این غزل زیبای استاد محمد علی بهمنی ، برای منی که سال هاست عاشق غزل

های استادم شاید تازه نباشد.اما چیست در عمق این غزل که مرا برای پنجاهمین یا

صدمین بار به سوی خود کشیده است؟!

 با تمام روحم غزل های بهمنی را می شناسم و می توانم ادعا کنم که غزل بهمنی

یا بهمنی گونه را در هر جا که بشنوم از غیر آن تشخیص می دهم.بهمنی شاعری

است  که گرچه در دهه بیست به دنیا آمده اما همچون من جوانی می اندیشد که

زاییده دهه شصت هستم.این افتخار من جوان است یا افتخار استاد نمی دانم؟!شاید

هم هردو.

بهمنی غزل را با تمام روح تغزلی آن می شناسد و هنگام سرودن ،  شعر نمی گوید

که زندگی را به نظم می کشاند.به قول عبد العلی عظیمی (شاعر) : در این دوره

برخی شعر می گویند و جالب این که برخی دیگر در رد آن گونه شعر ها ، شعر دیگری

صادر می کنند ، و این ها هیچ کدام به شعر راهی ندارند.شعر باید به درد زندگی بخورد ، باید

به زخم زندگی بخورد.شما نمی توانید در مورد بحث شعر ها شعر بنویسید و یا در مورد خود

ادبیات.شعر در مورد خود زندگی است ، گذراندن عمر ، اشیای دور و بر و ..... چیز هایی که

دیده نمی شود.حافظ در تمام دیوان خود تنها یک مصراع در مورد شعر دارد و آن هم همان  "

کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد "  .بخش اعظم شعر ها در مورد زندگی است.خوب

حالا با وضعیت شعری این دوره که همه شعر ها درباره شعر است فکر می کنید مخاطب شعر

ها غیر از خود شاعران هستند ؟ !

غزل های بهمنی زندگی را یاد آوری می کند ، لحظه های انسانی را.درست به

همان شکل که همه ما تجربه کرده ایم.لحظه های عشق و هجران و حسرت و درد

و شادی را.

نمیدانم گفتن این حرف ها ارتباطی با موضوع درس معانی دارد یا نه.اما نمی

توانستم سخن از غزل بهمنی بگویم و از غزل های بهمنی و بهمنی غزل ها

نگویم.به هر صورت خوب است که شما هم بدانید که از این زاویه به شعر های

استاد نگاه می کنم و اکنون با همین جایگاه می خواهم لایه های معانی این غزل را

بررسی کنم.

 غزل را که می خوانم ، از همان بیت نخست انگار که باری به روی دوشم

گذاشته می شود.

      رنگ سال گذشته را دارد - همه لحظه های امسالم

                         سیصد و شصت و پنج حسرت را -  می کشم همچنان به دنبالم

غم ، بی حاصلی ، سکون ….. این نخستین واژه هایی است که درون ذهنم چرخ

می خورد.

بهمنی در جای جای غزلش تعلیقی را نهفته است که خوانده را انگار که از مویی

آویزان کرده باشد میان زمین و آسمان نگاه می دارد.

این غزل در دو پاره آمده است.بخش نخست سه بیت ابتدایی و یک بیت آخر

است.و بخش دوم سه بیت میانی غزل.

 این دو بخش در موازات هم حرکت کرده و در حقیقت دو حس و حال متفاوت

شاعر را بیان می کنند.و شاید بتوانم این گونه تفسیر کنم که بخش دوم  flash

 back ای است که در میان ذهن شاعر به تصویر کشیده می شود.

 در بخش نخست یک سکون و انزوا به چشم می خورد ، ولی در کمال نارحتی از

این وضع حسرتی به چشم نمی خورد و انگار که شاعر پذیرفته تقدیر خود را.چنان

که در بیت دوم می گوید :

          قهوه ات را بنوش و باور کن- من به فنجان تو نمی گنجم

                                   دیده ام در جهان نما چشمی - که به تکرار می کشد فالم

استفاده از واژه هایی چون قهوه ، فنجان ، جهان نما و فال همه و همه نشانه پذیرش

یک تقدیر از پیش تعیین شده است.شاعر در حقیقت حسرت خود را در بخش دوم

بیان می کند و با به یاد آوردن آن روزهای خوب است که نشان می دهد در عمق

وجود خود ناراحت است.انگار که ضمیر ناخود آگاه شاعر او را به آن سو می

برد.به سوی روزهایی که خالی از این سکون بوده اند.

اما زیبایی فوق العاده در پیوندی است که شاعر تنها با چند واژه میان این دو قسمت

پدید آورده است.توجه کنید :

     باز در جمع تازه اضداد - حال و روزی نگفتنی دارم

                                   هم نمی دانم از چه می خندم ، هم نمیدانم از چه می نالم

اضداد ، شاعر در همین یک واژه انگار اشاره ای دارد به این حال و هوای متضاد

شعر.و بعد در مصراع بعد به زیبایی هرچه تمام تر ادامه می دهد که در یک آن

هم حال غم اکنون را دردارد و هم به یاد خوشی گذشته یک شادی در دلش است.و

یک زیبایی دیگر که البته در حوزه معانی نیست ولی نمی توان از آن گذشت و

نگفت آن را و لذت نبرد.خنده و گریه خود دو واژه متضادند.

هوای شرجی ؟ دو سویه می توان به این عبارت نگاه کرد.یا واقعا در هوای شرجی

این اتفاق می افتد که به نظر من انتخاب این فضا خود بسیار مهم است.تصور کنید

فضای شرجی شمال یا جنوب ایران را. (که البته در ذهن من همیشه جنوب نقش

می بندد ، شاید چون استاد خود جنوبی است.) به هر حال تصور فضایی در کنار

دریا و حتی در حالی که احتمالا صدای موج ها هم به گوش می رسد.حالا اگر چشم

را ببندیم و خود را در آن فضای کاملا واقعی که اصولا در دنیای واقعی هم رویا

گونه است تجسم کنیم خواهیم دانست حس شاعر را هنگامی که می گوید :

        راستی در هوای شرجی هم دیدن دوستان تماشایی ست

                               به غریبی قسم - نمی دانم،چه بگویم - جز این که خوشحالم

حالا از سوی دیگر به این واژه نگاه می کنیم ، هوای شرجی می تواند حال و

هوای درونی شاعر باشد که شاید با اشکی هم توام گردیده.و شاعر خوشحال است

که در آن حال و روز دوستانی را ملاقات کرده و به این واسطه شاد شده است.ولی

عمق درد را می توان آن جا دید که حتی برای نشان دادن نهایت شادی خود به

غریبی قسم می خورد.انگار که غریبی واژه ای مقدس است برایش ، و آن را با

تمام وجود درک کرده است.

در بیت بعد برای نشان دادن جایگاه آن دوستان توصیفی زیبا می سازد :

         دوستانی عمیق آمده اند - چهره هایی که غرقشان شدم

                                   میوه های رسیده ای که هنوز - من به باغ کمالشان کالم

و در نهایت باز هم باز می گردد به همان حس و حال اکنون خود .همان حال

سکون.و در اینجاست که شاعر می گوید دلیل این سکونش را.طرد شدن از جمعی      

که آن گونه برایش در اوج بودند و هستند ، زیرا هنوز هم با لفظ دوستان از آن ها

یاد می کند.طرد شعر شاعر در حقیقت طرد خود اوست و گویی مرگ اوست.

 شاعر از شعرهایش چنان یاد می کند که انگار فرزندان اویند ، و مخاطب

قرارشان می دهد و می گوید که  " از بس صدایشان زده ام  " .شاعر شعر هایش

را نمی سراید و نمی خواند ، بلکه به دنیا می آورد وحمایت می کند.و چنان وابسته

است به شعرهایش که حتی به خاطر آن دوستان عمیق هم حاضر نیست دست از

آن ها بردارد.

منابع

·       شاعر شنیدنی ست:گزینه شعر- محمد علی بهمنی- نشر دارینوش- چاپ

·       سوم1385.